Devrilen Kamyon ve Çekicilerde Gizli Hasarların Vaka Analizi
Bu yazıda yer verilen değerlendirmeler; çekiciler, kamyonl ar ve benzeri ağır ticari araçlarda meydana gelen yan devrilme ve yarı devrilme kazaları sonrasında saha incelemelerinde sıklıkla karşılaşılan gizli hasar bulgularına dayanmaktadır. Bu nedenle anlatılan teknik yaklaşımlar, ağır vasıta Ekspertizinde genel bir değerlendirme rehberi niteliği taşımaktadır.
Ağır vasıta hasar Ekspertizinde bazı kazalar vardır ki, ilk bakışta görülen hasarlar sizi yanıltabilir. Kamyon ve çekici araçların yan devrilme kazalarında kaporta ve kabin üzerindeki deformasyonlar dikkat çekerken, asıl önemli olan hasarlar çoğu zaman gözle görülemeyen bölgelerde gizlidir.
Sahada yıllardır karşılaştığımız vakalar göstermektedir ki, onarım sonrası tekrar servise dönen birçok ağır vasıta da sorun; değiştirilen kaportadan değil, ilk Ekspertiz sırasında fark edilmeyen gizli mekanik deformasyonlardan kaynaklanmaktadır.
İşte bu nedenle devrilme hasarlarında yalnızca görünen parçalar değil, aracın bütün yapısı teknik bakış açısıyla değerlendirilmelidir.
Devrilme Nasıl Gerçekleşti?
Bir devrilme kazasının analizi, aracın yere yattığı son pozisyondan değil, ilk temas ettiği noktadan başlamalıdır.
Çünkü ilk darbe noktası, oluşacak hasar zincirinin başlangıcıdır.
Ancak olay bununla sınırlı değildir. Çekici araç yere temas ettikten sonra çoğu zaman sürüklenmeye, dönmeye ve savrulmaya devam eder. Bu süreç içerisinde aracın ilk temas etmeyen bölgeleri de zeminle temas edebilir ve farklı bölgelerde yeni deformasyonlar meydana gelebilir.
Bu nedenle;
- İlk temas noktası,
- Sürüklenme yönü,
- Savrulma mesafesi,
- Zemin yapısı
Bir bütün olarak değerlendirilmelidir.
Bu nedenle inceleme yalnızca aracın durduğu son konuma göre değil, ilk zemin teması esas alınarak yürütülmelidir. Devrilmenin devamında meydana gelen sürüklenme ve savrulma hareketleri de değerlendirilerek hasarın oluşum zinciri ortaya konulmalı; böylece ilk temas etmeyen bölgelerde tespit edilen deformasyonların, devrilme sürecinin hangi evresinde ve hangi mekanik etki sonucunda meydana geldiği teknik olarak açıklanabilmelidir.
Yarı Devrilme, Tam Devrilmeden Daha Masum Değildir
Sahada sık karşılaşılan başka bir durum ise yol kenarındaki su kanallarına veya banketlere giren ağır vasıtanın tam devrilmeyip yarı yatık şekilde kalmasıdır.
İlk bakışta “araç devrilmedi” düşüncesi oluşsa da teknik açıdan durum çoğu zaman daha farklıdır.
Araç tamamen yan yatamadığı için şasi üzerinde farklı yönlerde kuvvetler oluşur. Bu karşı kuvvetler;
- Şasi burkulmalarına,
- Travers deformasyonlarına,
- Motor ve şanzıman bağlantılarında zorlanmalara
Neden olabilir.
Dolayısıyla yarım devrilmeler, çoğu zaman gözle görülmeyen yapısal hasarlar açısından ayrıca değerlendirilmelidir.
En Kritik Bulgulardan Biri: Motor Altındaki Yağ İzleri
Devrilen araçlarda sık karşılaşılan durumlardan biri de motor ve kabin alt çevresinde görülen yağlanmalardır.
İnceleme sırasında çoğu zaman şu ifade kullanılır:
“Motor yağ akıtmış.”
Ancak Eksper açısından asıl soru şudur:
Gerçekten motor mu yağ kaçırdı?
Çünkü görülen yağ;
- Motor yağı,
- Şanzıman yağı,
- Hidrolik yağı,
- Direksiyon sistemi yağı,
Olabileceği gibi, olay yerine sonradan dökülmüş harici bir yağ da olabilir.
Bu nedenle yalnızca yağın görülmesi motor hasarının kesin göstergesi değildir.
Ancak doğru analiz edildiğinde motor içerisinde oluşabilecek ciddi bir hasarın ilk habercisi de olabilir.
İlk Bakışta Görünmeyen Ama Sonradan Ortaya Çıkan Hasarlar
Sahada en fazla gözden kaçan bölgelerden biri şanzıman bağlantılarıdır.
Özellikle birçok çekici modelinde devrilme sırasında;
- Şanzıman kulakları,
- Motor takozları,
- Bağlantı traversleri,
- Şanzıman gövdesi
Yüksek zorlanmalara maruz kalmaktadır.
Bazı markalarda ise şanzıman gövdesinde çatlak hatta kırık oluşumları sıkça görülmektedir.
Bu nedenle yalnızca dış görünüşe bakılarak “şanzımanda hasar yok” demek doğru değildir.
Devrilme Sonrası Motor Hasarı ve Turbo Sistemi Neden Kritik Öneme Sahiptir?
Devrilme hasarlarında gözden kaçan en önemli risklerden biri, ilk anda fark edilmeyen ancak sonradan ağır motor hasarına dönüşebilen mekanik arızalardır. Özellikle yan devrilmeler sırasında motorun uzun süre eğimli konumda kalması, yağlama sisteminin normal çalışma düzenini bozabilir ve turbo sistemi üzerinden yağın intercooler, hava emiş hattı ve hatta yanma odasına ulaşmasına neden olabilir.
Bu noktada Eksper açısından cevaplanması gereken en önemli sorulardan biri, motorun devrilme anında kendi kendine mi durduğu, yoksa sürücü veya üçüncü kişiler tarafından mı stop ettirildiğidir. Motorun kendi kendine durmuş olması, yağlama sisteminin kesintiye uğradığına ve motor içerisinde ciddi mekanik zorlanmaların meydana gelmiş olabileceğine işaret edebilir. Bu nedenle motorun sıkışıp sıkışmadığı ve iç mekanik aksamın durumu ayrıca değerlendirilmelidir.
Devrilme sonrasında yapılan en büyük hatalardan biri ise, araç doğrultulduktan sonra “Araç çalışıyor mu?” düşüncesiyle aracı hareket ettirmek, yol kenarına almak veya kurtarıcı üzerine yüklemek amacıyla motora marş yapılmasıdır. Oysa bu ilk çalıştırma girişimi, turbo ve intercooler içerisinde biriken yağın yanma odasına taşınmasına neden olabilir. Bunun sonucunda motor kontrolsüz şekilde kendi yağını yakmaya başlayabilir; yani ambeleye kalkabilir. Böyle bir durumda, ilk devrilme anında mevcut olmayan çok daha ağır motor içi hasarlar meydana gelebilir.
Bu nedenle Eksper, araç henüz onarım yerine ulaşmadan önce; gerçekleşen bu hadiseler motorun devrilme anında mı durduğu, kendi kendine mi stop ettiği, yoksa araç doğrultulduktan sonra kim tarafından, hangi amaçla ve kaç kez çalıştırılmaya çalışıldığı hususlarını mutlaka araştırmalıdır. Bu bilgiler, motor hasarının oluşum sürecinin doğru değerlendirilmesi, illiyet bağının kurulması ve mevcut motor hasarının hangi aşamada meydana geldiğinin teknik olarak ortaya konulması açısından büyük önem taşımaktadır.
Motor yeniden çalıştırılmadan önce krank mili elle çevrilerek mekanik sıkışma bulunup bulunmadığı kontrol edilmeli; turbo, intercooler ve hava emiş hattında yağ birikimi mutlaka araştırılmalıdır. Bununla birlikte, uygun marka ve modellerde gerekli görülmesi halinde karter sökülerek motor içi ön inceleme yapılması da önemli bir kontrol yöntemidir. Bu kapsamda ana veya kol yataklarından uygun görülen birinin sökülerek yatak yüzeylerinde çizilme, sıvanma veya aşınma bulgularının araştırılması, yağlama sisteminin devrilme sırasında zarar görüp görmediği konusunda önemli teknik veriler sağlayabilir. Ayrıca karter içerisinde metal talaşı, yatak malzemesine ait parçacıklar veya olağan dışı metal çapaklarının bulunup bulunmadığı da mutlaka kontrol edilmelidir. Bu kontroller yapılmadan motora marş yapılması, mevcut hasarın büyümesine ve ilave motor hasarlarının oluşmasına neden olabilecektir.
Kurtarma Operasyonu Yeni Hasarlar Oluşturabilir
Devrilme dosyalarında gözden kaçan başka bir ayrıntı da kurtarma operasyonudur.
Özellikle uygunsuz kaldırma noktalarından yapılan vinç müdahaleleri, mevcut hasarın artmasına veya yeni deformasyonların oluşmasına neden olabilmektedir.
Vinçle kaldırma sırasında;
- Tamponlar,
- Şasi hasarının artma durumu,
- Yakıt deposu,
- Hava tankları,
- Egzoz sistemi,
- Kabin bağlantıları
Gibi diğer üniteler hasar görebilmektedir.
Bu nedenle Eksper mümkünse kurtarma öncesi ve kurtarma sonrası fotoğrafları ayrı ayrı değerlendirmelidir.
Sadece Dışı Değil, Şoför Mahalli (Kabin) İçi de İncelenmelidir
Birçok incelemede kabin içerisinin tamamen ihmal edildiği görülmektedir.
Oysa sürücünün devrilme sırasında maruz kaldığı hareket;
- Koltuk mekanizmalarını,
- Emniyet kemerlerini,
- Gösterge panelini,
- İç plastik aksamları,
- Tavan ve Yan Panel döşemeleri
Hasar görebilir.
Bu bulgular aynı zamanda kazanın şiddeti hakkında da önemli teknik ipuçları verir.
Her Marka ve Modelin Kendine Özgü Hasar Karakteri Vardır
Yıllar içerisinde edinilen saha tecrübeleri göstermektedir ki, bazı marka ve modeller belirli bölgelerden hasar almaya daha yatkındır. Bir modelde şanzıman bağlantı kulakları ön plana çıkarken, başka bir modelde turbo sistemi, bir diğerinde ise şasi bağlantıları veya motor taşıyıcı elemanları daha fazla etkilenebilmektedir.
Bununla birlikte, hasarın oluşumunda yalnızca marka ve model değil, aracın hangi yöne devrildiği de belirleyici bir faktördür. Çünkü motor, turbo, hava emiş sistemi, egzoz hattı, hidrolik ekipmanlar ve yardımcı donanımlar her araçta aynı konumda yer almaz. Örneğin turbo ünitesi aracın sol tarafında bulunan bir modelde, aracın sağ tarafa devrilmesi ile sol tarafa devrilmesi sonucu oluşabilecek hasar riski aynı olmayabilir. Benzer şekilde motor yağının, şanzıman yağının veya diğer akışkanların sistem içerisindeki hareketi de devrilme yönüne bağlı olarak farklı sonuçlar doğurabilir.
Bu nedenle devrilme hasarlarının değerlendirilmesinde, marka ve modelin teknik özellikleri ile aracın devrilme yönü birlikte ele alınmalı; hasar beklentisi bu iki kriter ışığında oluşturulmalıdır.
Böylece henüz ilk inceleme sırasında dahi hangi bölgelerde gizli hasar bulunabileceği öngörülebilir ve kontrol planı buna göre oluşturulabilir.
“Sayın Eksper, İlk Tespitte Görememiştik…”
Bu cümle, ağır vasıta Eksperlerinin en sık duyduğu ifadelerden biridir.
Araç servise girdikten sonra yapılan sökümler sırasında yeni hasarlar ortaya çıkar ve Eksper tekrar çağrılır.
Elbette bazı gizli hasarlar söküm sonrasında ortaya çıkabilir.
Ancak deneyimli bir Eksper, bu olasılıkları daha ilk incelemede öngörmeli; riskli bölgeleri fotoğraf ve video ile ayrıntılı şekilde belgelemelidir.
Bu yaklaşım hem teknik raporun ispat gücünü artırır hem de ileride yaşanabilecek uyuşmazlıkların önüne geçer.
Sonuç
Yan devrilme hasarları, yalnızca aracın yere temas eden tarafındaki deformasyonlardan ibaret değildir.
Gerçek hasar çoğu zaman;
- Motor ve şanzıman bağlantılarında,
- Ana şasi yapısında,
- Turbo ve emme sistemlerinde,
- Beşinci teker (pleyt) ve bağlantı elemanlarında,
- Kurtarma sırasında oluşan ikincil deformasyonlarda,
- Kabin iç ekipmanlarında
Gizlidir.
Başarılı bir ağır vasıta Ekspertizi, yalnızca görünen hasarı tespit etmek değil; henüz ortaya çıkmamış riskleri de öngörebilmektir.
Bu nedenle devrilme hasarlarının değerlendirilmesinde yalnızca hasarlı parçaların tespit edilmesi yeterli değildir. Hasarın hangi sırayla, hangi mekanik etki altında ve hangi aşamada meydana geldiğinin ortaya konulması, doğru Ekspertizin temelini oluşturur. Çünkü ağır vasıta Ekspertizinde asıl uzmanlık, hasarlı parçaları sıralamak değil; hasarın oluşum zincirini doğru okuyarak teknik gerçekleri ortaya koyabilmektir.
